Kişilik bozukluklarıGüncellendi:

Bağımlı kişilik bozukluğu nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Yazan: Psikonet Editörü

Bağımlı kişilik bozukluğu nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Bağımlı kişilik bozukluğu, aşırı bakılma ihtiyacı ve yalnız kalma korkusu yüzünden kişinin başkalarına boyun eğdiği bir kişilik bozukluğudur. Kişi kendi başına karar vermekte zorlanır, sevdiklerini kaybetmemek için kendi isteklerinden vazgeçer.

Bağımlı kişilik nasıl görünür?

Yalnız başına karar veremeyen, girişimde bulunamayan, eyleme geçemeyen ve sorumluluk almakta zorlanan bu kişiler, yetişkinliğin olağan beklentileri karşısında bir çocuk gibi çaresiz kalabilir. Yakınlarının karar vermesini, girişimde bulunmasını beklerler. Bu tutum bir hak iddiasından değil, yetersizlik duygusundan ve terk edilme korkusundan kaynaklanır: Kişi başkalarının desteğini kaybetmemek için genellikle çok uyumlu, yardımsever ve itaatkârdır. Yanında ona destek olan, koruyan ve karar alan biri olmadığında çok güvensiz, tedirgin ve kaygılı olur.

Sorumluluk almayı, bağımsız karar vermeyi ve girişimciliği beklemeyen, denetim ve destek sağlayan iş ortamlarında uyum sağlayabilirler.

Belirtileri

Tanı sistemi DSM-5'e göre bağımlı kişilik bozukluğunda erken yetişkinlikte başlayan ve şu özelliklerden en az beşiyle belirli süreğen bir tablo vardır (APA, 2013):

  • Başkalarından bol miktarda öğüt ve güvence almadan gündelik kararlarını vermekte güçlük çeker.
  • Yaşamının önemli alanlarının çoğunda sorumluluğu başkalarının almasına ihtiyaç duyar.
  • Desteğini ya da onayını kaybedeceği korkusuyla başkalarına karşı çıkmakta zorlanır.
  • Bir işi başlatmakta ya da kendi başına yapmakta güçlük çeker; bunun nedeni isteksizlik ya da güçsüzlük değil, kendi yargısına ve yeteneklerine güvenmemesidir.
  • Başkalarının bakım ve desteğini sağlamak için hoşlanmadığı şeyleri yapmayı isteyecek kadar ileri gider.
  • Kendine bakamayacağı korkusuyla yalnız kaldığında kendini rahatsız ya da çaresiz hisseder.
  • Yakın bir ilişkisi bittiğinde bakım ve destek kaynağı olarak hemen başka bir ilişki arar.
  • Kendi başının çaresine bakmak zorunda kalacağı korkusuyla gerçekçi olmayan biçimde uğraşır durur.

Ne kadar yaygın?

Bağımlı kişilik bozukluğu en az görülen kişilik bozukluklarından biridir: Toplum araştırmalarında yaklaşık yüzde 0,8 oranında saptanmıştır (Volkert ve ark., 2018). Karşılıklı bağlılığın ve aile içi dayanışmanın değer gördüğü kültürlerde bazı bağımlı davranışlar olağan sayılabilir; bu yüzden değerlendirmede kişinin kültürel çevresi de göz önüne alınmalıdır (APA, 2013).

Neden olur?

Bağımlı kişilik özellikleri sıklıkla aşırı korunan, ihtiyaçları hep başkalarınca karşılanan, özerklik ve girişim becerileri kısıtlanarak büyütülen kişilerde görülür. Psikanalitik kuram bu özellikleri tarihsel olarak "oral bağımlılık" adıyla açıklamıştır; bugün daha çok kalıtım, mizaç ve yetiştirilme biçiminin birlikte rol oynadığı düşünülür.

Şema terapi açısından bağımlı kişilik bozukluğunda en çok iki şema öne çıkar (Young ve ark., 2003): "bağımlılık/yetersizlik" ("Başkalarının yardımı olmadan gündelik işleri beceremem") ve "boyun eğicilik" ("İstediğimi söylersem terk edilirim"). Ayrıntısı şema terapi nedir? rehberimizde.

İlişkilerde bağımlı kişilik

Bağımlı kişilik özellikleri olan kişiler ilişkiyi kaybetmemek için kendi ihtiyaçlarını sürekli erteler, hayır diyemez ve kötü davranışlara katlanabilir. Araştırmalar yüksek bağımlılığın şiddet ve istismara maruz kalma riskini artırdığını gösteriyor (Bornstein, 2012). Bu yüzden ilişkideki güvenlik ayrıca değerlendirilmelidir; bkz. toksik ilişki nedir?

Benzer tablolarla farkı

  • Kaçıngan kişilik bozukluğu: Kaçıngan kişi reddedilme korkusuyla ilişkilerden uzak durur. Bağımlı kişi ise ilişkiye sıkıca tutunur.
  • Borderline kişilik bozukluğu: İki tabloda da terk edilme korkusu vardır. Borderline'da ilişkiler fırtınalı, duygular hızla değişkendir. Bağımlı kişilikte ise uysallık ve boyun eğme öne çıkar.
  • Özgüven eksikliği: Kendine güvenmeyen her kişi bağımlı kişilik bozukluğu taşımaz; bozukluk, bağımlılığın yaşamın pek çok alanına yayıldığı ve uzun sürdüğü durumlarda söz konusudur.

Tedavi

Bağımlı kişilik bozukluğunda psikoterapi etkilidir. Bağımlı kişiliğin de içinde bulunduğu bir grup kişilik bozukluğunda 50 oturumluk şema terapi, olağan tedaviye göre iyileşmede daha başarılı bulunmuştur (Bamelis ve ark., 2014). Bilişsel davranışçı terapi de kullanılır. Terapinin hedefleri şunlardır: küçük adımlarla kendi kararlarını vermek, kendini ifade etme ve hayır deme becerileri, yalnız kalma korkusuyla çalışmak ve yeterlik duygusunu güçlendirmek. Terapist, kişinin terapide de bağımlı bir ilişki kurmaması için onun özerkliğini dikkatle destekler. Eşlik eden depresyon ya da kaygı için ilaç tedavisi düşünülebilir.

Kendinize ve yakınlarınıza öneriler

  • Küçük kararlarla başlayın: Yemek siparişi, bir film seçimi, bir alışveriş kararını kimseye sormadan vermek.
  • "Ya yanlış karar verirsem?" düşüncesini sınayın: Çoğu kararın geri alınabilir olduğunu hatırlayın.
  • Yalnız zaman geçirmeyi kademeli olarak deneyin.
  • Yakınlar için: Kararları onun yerine vermek yerine seçenekleri birlikte konuşun ve son sözü ona bırakın. Kendi başına yaptığı şeyleri farkedin ve takdir edin. Her isteğe hemen yanıt vermemek, onun kendi kaynaklarını keşfetmesine fırsat verir.

Kişilik bozukluklarının genel tablosu, türleri ve tedavisi için: Kişilik bozukluğu nedir?

İlgili kitap önerileri:

Kaynaklar

  1. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
  2. Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322.
  3. Bornstein, R. F. (2012). Illuminating a neglected clinical issue: Societal costs of interpersonal dependency and dependent personality disorder. Journal of Clinical Psychology, 68(7), 766–781.
  4. Volkert, J., Gablonski, T.-C., & Rabung, S. (2018). Prevalence of personality disorders in the general adult population in Western countries: Systematic review and meta-analysis. British Journal of Psychiatry, 213(6), 709–715.
  5. Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. New York: Guilford Press.

Bu konuda diğer yazılar

  1. Narsist anne: Özellikleri, çocuğa etkileri ve iyileşme yolları6 dk
  2. Kişilik bozukluğu nedir? Türleri, belirtileri ve tedavisi9 dk
  3. Borderline (sınır) kişilik bozukluğu nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi11 dk
  4. Narsist ne demek? Narsist kişinin özellikleri ve narsistle başaçıkma10 dk
Kişilik bozuklukları: bütün yazılar
Paylaş: WhatsAppXFacebook
Bağımlı kişilik bozukluğu nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi | Psikonet